Sigortasız Çalışanlar Dikkat! Emeklilik Hayal Oluyor, Kazanç Yarı Yarıya Düşüyor

"Sigortam yapılmasın, elime daha çok para geçsin" düşüncesi, çalışma hayatının en pahalı yanılgılarından biri olabilir. İktisadi İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD), gelişmekte olan 58 ülkenin verilerine dayanan kapsamlı bir rapor yayımladı. Rapora göre kayıt dışı çalışanlar sigortalı çalışanlardan ortalama yüzde 54 daha az kazanıyor ve yalnızca yüzde 8'i bir emeklilik planına sahip. Türkiye kayıt dışılığı ciddi biçimde azaltmış olsa da sorun özellikle tarımda sürüyor.

Her 100 çalışandan 68'i kayıt dışı

Raporun incelediği gelişmekte olan ülkelerde 15 yaş üstü çalışanların ortalama yüzde 68'i kayıt dışı istihdam ediliyor. Yani her üç çalışandan ikisi sosyal güvenlik sisteminin dışında. Bu kişiler iş kazası, hastalık ya da işsizlik durumunda korumasız kalıyor; yaşlandıklarında ise emekli aylığına hak kazanamıyor.

Kayıt dışılık yoksulluğu besliyor

Rapor, kayıt dışı çalışma ile yoksulluk arasındaki bağı rakamlarla ortaya koyuyor. Yoksulların yüzde 66'sı kayıt dışı çalışanlardan oluşuyor. Yoksul çalışanların ise yüzde 81'i sigortasız. Buna karşılık tüm fertleri sigortalı çalışan hanelerin yalnızca yüzde 12'si yoksulluk sınırının altında.

Kazanç tarafındaki tablo da benzer. Kayıt dışı çalışanların yüzde 62'si yasal asgari ücretin altında gelir elde ediyor. Sigortalı çalışanların ana işlerindeki haftalık çalışma süresi ortalama 43 saatken, kayıt dışı çalışanlarda bu süre 39 saatte kalıyor. Daha az saat daha az gelir anlamına geldiği için bu kesimdeki çalışanların çoğu ikinci bir iş yapıyor; o işlerin de büyük bölümü yine kayıt dışı.

Emeklilik sistemine girebilen yüzde 40

Raporun en çarpıcı bulgularından biri emeklilikle ilgili. İncelenen ülkelerde 15 yaş üstü bireylerin yalnızca yüzde 40'ı bir emeklilik sistemine dâhil. Üstelik bu grubun bir bölümünün, prim gün sayısı gibi koşulları tamamlayamayacağı için aylık bağlanmadan çalışma hayatını bitireceği değerlendiriliyor. Kayıt dışı çalışanlar arasında emeklilik planı olanların oranı ise yüzde 8.

Türkiye'de durum ne?

Türkiye bu alanda önemli yol kat eden ülkeler arasında. 1990 yılında yüzde 55 olan kayıt dışı istihdam oranı bugün yüzde 30'un altına inmiş durumda. Yine de bu oran gelişmiş ülkelerle kıyaslandığında yüksek. Oranın daha fazla düşürülememesinde en büyük pay tarım sektörüne ait; mevsimlik ve aile işçiliğinin yaygın olduğu bu alanda sigortasız çalışma hâlâ kural gibi işliyor.

Rapor, uzun yıllar Türkiye'de de dile getirilen "kayıt dışılık büyümeyi destekler" görüşünü de çürütüyor. Verisi bulunan 26 ülkenin 15'inde ekonomik büyüme, kayıt dışılık azalırken hızlandı. Yükseköğrenim mezunlarının artması da kayıt dışılığın gerilemesine katkı sağlıyor.

Sigortasız çalışmanın çalışana maliyeti

Türkiye'de sigortasız çalışan bir kişi, o dönem için prim günü kazanamıyor. Emeklilik için gereken gün sayısı tamamlanamadığında yaş şartı dolsa bile aylık bağlanmıyor. Ayrıca sigortasız geçen her yıl, emekli aylığının hesabında kullanılan kazanç ortalamasını düşürüyor. İş kazası geçiren sigortasız işçi, haklarını ancak dava yoluyla arayabiliyor.

Yasa, bu durumdaki çalışana bir yol tanıyor: Sigortasız çalıştırılan işçi, işten ayrıldıktan sonra beş yıl içinde hizmet tespit davası açarak o dönemi sigortalı hizmetine saydırabiliyor. Sigortasız çalıştırıldığını fark eden kişi ALO 170 hattına ya da SGK müdürlüklerine şikâyette de bulunabiliyor.

Dünyadan çözüm örnekleri

OECD raporu, kayıt dışı çalışanları sisteme çekmek için farklı ülkelerde denenen yöntemlere de yer veriyor. Ruanda'da sosyal güvenlik primleri kooperatifler aracılığıyla toplanıyor ve bu sayede nüfusun önemli bir bölümü kapsama alındı. Kenya'da benzer bir model şoförler ve pazarcılar için uygulanıyor.

Bazı ülkelerde düzensiz geliri olanlar için esnek prim ödeme imkânı tanınıyor; her ay sabit prim yerine yıllık asgari bir tutarın ödenmesi yeterli sayılıyor. Rapor ayrıca yalnızca yaşlılık aylığı vaadinin yeterince cazip olmadığını, sistemin mikro kredi, doğum izni, hastalık ve işsizlik yardımı, cenaze yardımı ve malullük aylığı gibi kısa vadede hissedilen haklarla desteklenmesi gerektiğini vurguluyor.